«دانشجوی خوابگاهی درکی متفاوت از دانشجویان بومی می خواهد. آن هم در شهری چون تهران، کلانشهر بزرگ و گرانی که وقتی وارد آن می شوی تازه اهمیت داشتن سقفی برای خوابیدن را درک می کنی.» اینها جملاتی است که مریم دانشجوی خوابگاهی سال سوم بیان می کند. او می گوید؛ «تهران به دلیل تجمیع همه امکانات فرهنگی، آموزشی، بهداشتی، تفریحی و نهادهای سیاسی و تصمیم گیری جمعیت زیادی را جذب خود می کند اما در این میان دانشجویان شهرستانی اوضاع خوبی ندارند.
سال ها شب بیداری و درس خواندن در رویای دانشگاه های تهران، ذهنیتی برایشان ساخته متفاوت از آنچه می آیند و می بینند، چه از لحاظ امکانات رفاهی و چه از لحاظ برخورد مسوولان اداره خوابگاه.» اگر تجربه زیستن در خوابگاه را نداشته باشی، با حضور در خوابگاه حتماً شگفت زده خواهی شد.
از دیدن زندگی ۸۰۰ دختر دانشجو در یک یا چند ساختمان کنار هم که هر یک از شهری هستند و زبانی و مذهبی... زندگی در خوابگاه به خودی خود، استرس آور و تنش زاست. گرچه مرور زمان همزیستی و کنار آمدن با فرهنگ های گوناگون را به دانشجویان یاد می دهد، اما نمی توان انتظار داشت صدها دانشجو در اتاق های چندین نفره و امکاناتی محدود در کنار هم زندگی کنند و برخورد و درگیری بین شان پیش نیاید. اکثر دختران دانشجو معتقدند همه این مشکلات زندگی دانشجویی قابل اغماض و کنار آمدن است چرا که اساس زندگی در خوابگاه، کنار هم بودن است و تحمل و گذشت و مدارا.
حتی گروهی از دانشجویان با نگاهی خوش بینانه خوابگاه را دانشگاه دیگری می دانند برای یادگیری درس زندگی، احترام به تفاوت های بین افراد، تساهل و مدارا و کاستن از خودخواهی فردی. در واقع دانشجویانی که به فکر زندگی در شهر دیگری هستند، در صورت نداشتن خانه شخصی یا امکان زندگی با اقوام، به زندگی در خوابگاه می اندیشند. خصوصاً دختران که به دلیل دختر بودن و نگرانی خانواده ها از امنیت و سرگردانی شان در شهر تهران، حتی در صورت داشتن تمکن مالی برای گرفتن خانه یی استیجاری با قیمت های گزاف و سرسام آور، باز هم ترجیح می دهند در خوابگاه زندگی کنند.
اما آنچه همه دانشجویان متفق القول آن را غیرقابل باور در روزهای ورود به خوابگاه و غیرقابل تحمل در ترم های پایانی حضور در خوابگاه می دانند، برخورد و رفتار مسوولان است و امکاناتی که اگر نیست، حتی خواستنش هم جرم تلقی می شود.
مینا دانشجوی کارشناسی می گوید؛ «برای انتخاب واحد ترم جدید به تهران آمدم به گمان اینکه دانشگاه ها هم ۲۴ شهریور باز می شوند. می خواستم در فاصله یک هفته بین انتخاب واحد و بازگشایی دانشگاه به خوابگاه بروم اما نگهبان خوابگاه جلوی ورودم را گرفت و از من خواست به شهرم برگردم.»
او ادامه می دهد؛ «به نگهبان توضیح دادم که زمان رفت و آمد به شهرم بسیار طولانی است (حدوداً ۱۵ ساعت) و علاوه بر این توانایی مالی رفت و برگشت را ندارم اما او جواب داد که به ما ابلاغ شده است حتی اگر ساعت یک نصف شب دانشجو به خوابگاه آمد، او را تحویل نگیرید.»
خانم مسوولی در خوابگاه در جواب دانشجویان بلاتکلیف می گوید؛ «من نمی دانم، یا به خانه فامیل بروید یا شب را در خیابان بمانید.»
و درست روز انتخاب واحد اعلام می شود اطلاعیه یی جدید آمده که دانشگاه از اول مهر باز می شود. اما هیچ کس به این سوال جواب نمی دهد که دانشگاه و مسوولانی که در تمام طول سال همواره به عناوین حمایت و حراست و صیانت از دانشجویان که فقط شامل حال دختران می شود، کوچک ترین رفت و آمد و نوع پوشش آنان را تحت نظر داشته و از کمیته انضباطی به عنوان ابزار اعمال فشار روی آنان استفاده می کنند چگونه در تابستان و قبل از بازگشایی مدارس تمام حس مسوولیت و حراست از دانشجویان را از دست داده و به راحتی از خود سلب مسوولیت می کنند و می گویند ربطی به ما ندارد.
آنچه در این میان قابل تامل است، ناهماهنگی و تضادی است که میان سیستم آموزشی و رفاهی به چشم می خورد. در حالی که قرار است دانشگاه ها ۲۴ شهریور یا اول مهر باز شوند، انتخاب واحد از نیمه دوم شهریور آغاز می شود.
سمیه دانشجوی ترم ۴ کارشناسی ارشد از قانون جدیدی می گوید که امسال به دانشجویان ابلاغ شده است؛«به دانشجویان کارشناسی از ترم ۸ و دانشجویان کارشناسی ارشد از ترم ۴ به بعد، خوابگاه تعلق نمی گیرد.»
این ابلاغ در حالی صورت گرفته است که مطابق با سیستم آموزشی درس پایان نامه در ترم آخر به دانشجویان کارشناسی ارشد ارائه می شود که انجام آن بیشتر از یک ترم زمان می برد و حداقل تا انتهای ترم ۵ طول می کشد.
دانشجویان دوره کارشناسی نیز به دلایل گوناگون، ممکن است دو یا چند درس خود را نتوانند در زمان لازم بگذرانند و همه آن دروس هم در ترم آخر ارائه نشود، در چنین شرایطی مجبور به ادامه تحصیل در ترم ۹ می شوند. کما اینکه به لحاظ قانونی و آموزشی نیز دانشجویان کارشناسی تا ترم ۱۲ و دانشجویان ارشد تا ترم ۶ مجاز به ادامه تحصیل هستند. در چنین شرایطی سیستم رفاهی اعلام می کند به دانشجویان فقط تا ترم ۸ (کارشناسی) و ۴ (ارشد) خوابگاه تعلق می گیرد و در ترم آخر که مهم ترین و سخت ترین درس (پایان نامه) به دانشجویان ارائه می شود، نه تنها دانشگاه از آنها حمایتی نمی کند، بلکه کلیه امکانات رفاهی را از آنان می گیرد.
آنچه در این میان جای خالی اش به وضوح احساس می شود، وجود رابطه یی میان خوابگاه و دانشگاه است. خوابگاه جزیره یی جداگانه از دانشگاه نیست که قوانین و مقررات مخصوص به خودش را داشته باشد.
سال های گذشته خوابگاه ها دارای شورای صنفی بودند که اعضای آنها متشکل از دانشجویان منتخب بود. آنان هم به مشکلات صنفی دانشجویان رسیدگی می کردند و هم رابط میان دانشگاه و خوابگاه بودند. اما شورای صنفی خوابگاه نیز طی این چند سال همچون شورای صنفی دانشگاه ها، بسیاری دیگر از تشکل ها و کانون ها و نشریات منحل و توقیف شده است و مدت ها است که دیگر خبری از برگزاری انتخابات آن نیست.زینب دانشجوی دانشگاه غ...ف هم از سیستم خشک و انعطاف ناپذیر خوابگاه می گوید؛ «این سیستم انگار برای دانشجو ساخته نشده است. برای مثال آخرین ساعت ورود و خروج در خوابگاه های دختران عموماً ۸ یا ۹ شب است که ساعت مناسبی نیست و از طرفی تحت هیچ شرایطی هم قابل تغییر نیست. ترم پیش که ساعت بلیت بازگشتم به شهرمان ۱۲ شب بود و نمی توانستم زودتر از ۱۰ شب از خوابگاه بیرون بیایم، مسوولان بدون توجه به وضعیت خاص من، تنها اعلام کردند که براساس آیین نامه، ورود و خروج بعد از ۸ شب ممنوع است.»
بدین ترتیب به نظر می رسد که اصل قضیه و مساله اساسی برای تدوین چنین مقرراتی فراموش شده است. قانونی که برای حمایت از دانشجو تصویب شده و باید از حقوق او پاسداری کند، خود ابزاری می شود برای بی پناهی دانشجو، هنگامی که اجازه ورود به وی داده نمی شود.
در واقع خوابگاه به دلیل ویژگی هایی همچون زمان مقطعی آن برای دانشجویان، کوچک بودن، جمعیت زیاد و تنوع فرهنگ و زبان و مذهب ساکنانش، سیستمی است که در صورتی که مسوولان آن متخصص و باتجربه و قوانین و مقرراتش انعطاف پذیر و کارآمد نباشند، به راحتی آمادگی ایجاد فضایی سرشار از بی اعتمادی و عدم اطمینان نسبت به یکدیگر و مسوولان را در میان دانشجویان دارد. چنین سیستم بسته یی با برخوردهای دفعی و واکنشی، استفاده از ابزارهای فشاری همچون محرومیت دانشجویان از تسهیلات رفاهی و خوابگاه، تاکید و اصرار بر مقرراتی که لزوم اجرایش برای دانشجو مشخص نیست (همچون داشتن پوشش کامل در خوابگاه و حیاطی که کاملاً پوشیده و دخترانه است) فقط باعث ضربه زدن به دانشجو، شخصیت و هویت وی شده و منجر به افزایش فشارها و استرس های ناشی از زندگی در خوابگاه می شوند.
در چنین فضاهایی همچون خوابگاه های دانشجویی، نظریه برچسب زنی که جامعه شناسان از آن استفاده می کنند، کاربرد ویژه یی دارد زیرا به دلیل سرعت پخش هر خبر در میان افراد هر حرکت و رفتار دانشجو قابلیت تبدیل شدن به رنگ و برچسب را برای وی داشته و نهایتاً یا به برخوردهای انضباطی دانشگاه یا به انزوای فرد از جمع و گروه منجر می شود.
در این شرایط حضور مسوولان روز و شب در خوابگاه به خصوص خوابگاه دانشجویان دختر به عامل مثبت یا منفی تبدیل می شود. در صورتی که مسوولان خوابگاه دارای تجربه کافی در برخورد با دختران دانشجو بوده و از مهارت های کلامی و رفتاری مناسب برخوردار باشند و با پیش فرض مثبت به خوابگاه وارد شوند، روابط بهتر و مثبتی با دانشجویان برقرار خواهند کرد اما در صورتی که از چنین تخصص و تجاربی بی بهره باشند و اصل تفکر خود را بر متهم بودن دانشجویان قرار دهند، مطمئناً خود سبب ایجاد تشنج و بی اعتمادی در میان دانشجویان خواهند شد.
در واقع تاکیدی که بر اهمیت مسوولان در خوابگاه دختران می شود، به دلیل محدودیت ها، قوانین و فشارهایی است که عموماً فقط بر دختران دانشجو اعمال می شود و مشخص نیست، در صورتی که آیین نامه هایی که مسوولان خوابگاه دختران معتقدند به هیچ وجه قابل تغییر نیست و سراسری و زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم است، چرا در خوابگاه های دختران و پسران به شیوه های کاملاً متفاوتی اجرا می شود؟ آنچه همواره مشاهده شده، رفتار قیم مآبانه دانشگاه در مقابل دختران دانشجو است.
انگار که دانشگاه فقط مسوول حراست از دختران است و در مقابل خانواده های پسران مسوولیتی ندارد. اما از سوی دیگر تفاوت های میان خوابگاه های دختران و پسران فقط در اصول و قوانین و همچون ساعت ورود و خروج، کنترل پوشش و آرایش و... خلاصه نمی شود و در مورد امکانات رفاهی هم به چشم می خورد. برای مثال در حالی که پسران عموماً در اتاق های ۳ ،۴ نفره زندگی می کنند و ساعت ورود و خروج شان بعضاً تا ۱۲ شب ادامه دارد، اتاق های دختران ۶ ،۷ نفره بوده و ساعت ورود و خروج تا ۹شب. همین چند سال پیش هم که فقط در خوابگاه های پسران دانشگاه غ...فشام داده می شد و دختران به حکم دختر بودن مجبور بودند غذایشان را درست کنند و پس از اعتراضات فراوان دختران شام به صورت آماده برای آنان نیز توزیع شد.
هرچند بیشتر دانشجویان معتقدند شامی که عرضه می شود، آنقدر نامطلوب و با کیفیت پایین است که عموماً کسی آن را نمی خورد و از همین رو گربه های خوابگاهی به داشتن رفاه و تغذیه مناسب معروفند. بهاره دانشجوی دانشگاه غ...فدر رابطه با تفاوت های میان خوابگاه دختران و پسران می گوید؛«بارها و بارها مشکلات صنفی و رفاهی خود را مطرح کرده ایم و این سوال را از مسوولان پرسیده ایم که دلیل این همه تفاوت چیست؟ تفاوت در امکانات، محدودیت ها، قوانین و حتی برخوردها که گویی در هر مساله یی به دختران به چشم متهم می نگرند.
گرچه منظور از این انتقادات این نیست که امکانات از پسران گرفته شود یا محدودیت ها برای آنان نیز اعمال شود، اما مساله این است که چرا این امکانات برای دختران نیز وجود ندارد و چرا محدودیت ها و برخوردها برای دختران این چنین سنگین تر و بیشتر است؟» دانشجوی دیگری از سال گذشته می گوید که به دنبال تجمعی آرام و مسالمت آمیز در یکی از خوابگاه های دختران که در اعتراض به وضعیت بسیار نامطلوب غذا، اتاق های هشت نفره، نبود نور کافی در اتاق ها و دیگر مشکلات صنفی خوابگاه شکل گرفته بود، با وجود حضور مسوولان و مذاکره دانشجویان با آنان و قول مساعد برای بهبود شرایط، بیش از ۸ تن از دانشجویان به کمیته انضباطی احضار شدند که نتیجه آن احکام تعلیق و توبیخ برای آنان بود.
از طرفی دیگر دانشجویان امسال در شروع سال جدید، با برخوردی متفاوت از طرف متصدیان واگذاری خوابگاه ها در دادن مجوز به برخی از آنان روبه رو شدند و مجوز ورود تعدادی دیگر نیز لغو شده و از آنها خواسته اند برای تمدید آن دوباره اقدام کنند.
این چنین به نظر می رسد که متولیان امر واگذاری خوابگاه به دانشجویان قصد گزینش آنها را دارند و بار دیگر از تسهیلات رفاهی و خوابگاه که برای دانشجویان خصوصاً دختران حیاتی است و جزء حقوق اولیه دانشجویان محسوب می شود، به عنوان ابزار فشار استفاده می کنند.
دانشجویان در اکثر کشورهای دنیا، به عنوان آینده سازان و سرمایه های انسانی از تسهیلات و امکانات رفاهی بسیاری برخوردارند و سیستم های حمایتی سعی در فراهم آوردن فضایی برای آرامش و امکاناتی برای پیشرفت و خلاقیت حداکثری دانشجویان دارند. خصوصاً دانشجویان غیربومی که نیازمند تسهیلات خوابگاهی هستند. دانشجویان در این کشورها دارای ارزش و احترام بوده و برخورداری از امکانات حق مسلم شان محسوب می شود. اما در کشور ما که مسیر دانشگاه از غول کنکور می گذرد و دانش آموزان نخبه پس از گزینش علمی از میان هزاران داوطلب با انواع استرس ها و اضطراب های ناشی از کنکور به دانشگاه راه می یابند، این راهیابی برای دانشجویان شهرستانی شروع دیگری است. شروع دیگری برای دانشجویانی که پس از ورود به سرزمین رویاها و تصوراتی که سال ها در خیال شان پرورانده اند، با اتاق هایی روبه رو می شوند که هر گوشه اش پر از گرد و خاک است و حشرات زنده یا مرده یی از چندین ماه قبل ساکن آنجا شده اند.
دانشجویان پس از گذشت چند ترم، همین اتاق ها را با امکانات حداقلی و محدودش غنیمت می دانند؛ وقتی که در ترم های پایانی برای داشتن سقفی بارها و بارها می روند و می آیند تا مجوز داشتن اتاقی برای یک ترم بیشتر را بگیرند. یاد حرف های معصومه می افتم؛ «دانشجوی خوابگاهی درکی متفاوت می خواهد. درکی متفاوت از دانشجویان بومی که کنار خانواده زندگی می کنند.»
دوری از خانواده و دوستان و شهری که در آن بزرگ شده ایم و حضور ناگهانی در شهری چون تهران، کلانشهری بزرگ و رنگارنگ که هر لحظه اش به رنگی درمی آید، خود مرارتی است بر دوش دانشجویان شهرستانی که حالا باید با امکانات خوابگاهی نصفه و نیمه که به هر چیزی شبیه است جز خوابگاه، روبه رو شوند. تازه آخر هم برای داشتن همان امکانات نصفه و نیمه به هر دری بزنند و جواب بشنوند که به ما مربوط نیست.
شاید به هیچ کس مربوط نیست که دانشگاه نیمه شهریورماه انتخاب واحد دانشجویان را آغاز می کند و ابتدای مهر کلاس ها شروع می شود و در این میان خوابگاهی طی این مدت در کار نیست. به هیچ کس مربوط نیست که دانشجو جایی برای شب ماندن ندارد و نمی تواند برای یک هفته و ده روز مسیر ۱۵-۱۰ ساعته تا شهرش را برود و بازگردد. به کسی مربوط نیست که آنها کجا می روند و چه می کنند تا... تا زمانی که اول مهر شود و دانشگاه رسماً آغاز به کار کند، آن موقع است که خوابگاه دایه مهربان تر از مادر می شود. حالا نه تنها همه کارها و رفتارها و گفتارهایشان به همه مربوط می شود، بلکه برای هر حرکت و هر نوع پوشش شان باید به صدها نفر جواب بدهند و این تناقض خنده داری است برای دختران دانشجو. آیا واقعاً به هیچ کس مربوط نیست که دانشجویان سرمایه های فردای این سرزمین اند؟ که اگر امروز نقش مصرف کننده دارند و وقت و انرژی و هزینه صرف شان می شود قرار است فردا تولیدکننده باشند و آینده ساز همین سرزمین... باید فکری کرد، برای انگیزه هایی که از دست می روند و خاموش می شوند... قبل از اینکه دیر شود،

شیما فرزادمنش





روزنامه اعتماد